De rijke geschiedenis van Nederlands nationale luchthaven - Ruim 100 jaar Schiphol

Schiphol heeft een rijke geschiedenis. Het begon allemaal in 1916, op een drooggemalen stuk grond in de Haarlemmermeer. Ruim 100 jaar later, is de nationale luchthaven van Nederland door lef en pioniersgeest uitgegroeid tot een wereldspeler…

Waar komt de naam Schiphol vandaan?

Al in een document uit de 15de eeuw komt de naam ‘Sciphol’ voor. Mogelijk sloeg de term op een stuk land waar je hout (scip) kon halen (hol). Maar ‘hol’ kan ook van ‘hel’ of ‘graf’ komen, omdat in deze hoek van het Haarlemmermeer veel schepen stranden. Maar zeker weten doen we het niet.

Aan het Haarlemmermeer wordt in 1846 een fort gebouwd: het Fort aan het Schiphol. Mede dankzij dit fort wijst het Ministerie van Oorlog deze plek aan als geschikte locatie voor een militair vliegveld. Het Haarlemmermeer is ondertussen drooggemalen.

1916 - 1919

Boerenland wordt militair vliegveld

Boer Knibbe verkoopt in 1916 voor 55.229,40 gulden (omgerekend naar vandaag is dat €450.509) zijn land van ongeveer 12 hectare (ruim 18 voetbalvelden) aan het leger. Op 19 september 1916 landen hier de eerste militaire vliegtuigen. Dit is het begin van Schiphol als militair vliegveld. Een Farman HF-20 is het allereerste vliegtuig op Schiphol. Luitenant Roeper Bosch bestuurt het toestel. Het tweede toestel, een Farman F-22, landt niet veel later. De uitbreiding van Schiphol gaat snel en in 1917 is Schiphol een van de grootste vliegvelden van Europa.

Van militaire basis naar burgervliegveld

Na de Eerste Wereldoorlog blijft Schiphol eerst nog een militaire basis. Gevechtsvliegtuigen worden steeds meer ingezet om vracht, post en passagiers te vervoeren. Langzamerhand verandert het vliegveld steeds meer in een burgervliegveld. In 1919 wordt burgerluchtvaartmaatschappij KLM opgericht.

De geschiedenis van Schiphol is nauw verbonden met die van KLM. Onze nationale luchtvaartmaatschappij heet dan voluit: de Koninklijke Nederlandse Luchtvaartmaatschappij voor Nederland en Koloniën. Schiphol wordt de thuishaven van KLM. Tot de Tweede Wereldoorlog is KLM de derde vliegtuigmaatschappij ter wereld. Het is de oudste nog bestaande luchtvaartmaatschappij ter wereld.

1920 - 1929

Van ‘badplaats’ naar toegangspoort voor Olympische sporters

In de eerste jaren heeft Schiphol nog geen verharde landingsbanen. Dat geeft problemen, want het grondwater staat hoog en de vliegtuigen worden steeds zwaarder. Het drassige vliegveld krijgt verschillende bijnamen: ‘Moeras Schiphol’ en ‘Schiphol Modderhaven’. Franse piloten hebben het zelfs over ‘Schiphol-les-Bains’: ‘Badplaats Schiphol’.

In oktober 1924 vertrekt een Fokker F.VII van Schiphol naar Batavia. Het is de allereerste intercontinentale vlucht vanaf Amsterdam.

Als luchtvaartpionier speelt Jan Dellaert een grote rol in de ontwikkeling van de luchthaven. Vanaf 1926 houdt hij als eerste havenmeester van Schiphol toezicht op het veilig gebruik van de luchthaven. Na de oorlog legt Dellaert met een heel nieuw plan de basis voor het moderne Schiphol.

Op 1 april 1926 draagt het Ministerie van Oorlog Schiphol over aan Amsterdam. De gemeente gaat meteen aan de slag om de luchthaven te verbeteren, want in 1928 komen de Olympische Spelen naar Amsterdam. Ze bouwen een stationsgebouw met verkeerstoren.

1930 - 1939

Vliegensvlugge uitbreiding

In 1932 had Schiphol met KLM een bescheiden netwerk van 18 bestemmingen. Ter vergelijking: in 2017 vliegen 108 luchtvaartmaatschappijen vanuit Schiphol op 322 bestemmingen. Schiphol is daarmee de luchthaven met de meeste verbindingen in Europa.

In december 1933 vliegt de ‘Pelikaan’ in een recordtijd van 4 dagen, 4 uur en 40 minuten van Schiphol naar Batavia. Deze vliegreis van het beroemde Fokkertoestel staat bekend als de ‘kerstvlucht’. Het vliegtuig heeft namelijk postzakken met 300 brieven en kerstkaarten aan boord.

De drassige bodem van de Haarlemmermeer is niet ideaal voor een vliegveld. Zeker niet omdat de vliegtuigen steeds zwaarder worden. In 1923 werd het concept al bedacht in Amerika, maar Stockholm heeft de eerste verharde landingsbaan van Europa. in 1938 is Schiphol aan de beurt.

In hetzelfde jaar maken KLM en het Rijk plannen om een nationale luchthaven te ontwikkelen bij Leiderdorp. Bewoners uit de omgeving van Schiphol protesteren massaal met liederen en een optocht. Met succes: Schiphol mag blijven.

1940 - 1949

Schiphol verrijst als een feniks uit de as

Op 10 mei 1940 valt Duitsland Nederland aan. De Duitse luchtmacht bombardeert een aantal strategische plekken, waaronder Schiphol. Na de Nederlandse capitulatie op 15 mei 1940 herstellen de Duitsers de schade snel en gebruikt de Luftwaffe Schiphol als vliegbasis. Nieuwe naam: Fliegerhorst 561.

In 1944 lijkt het verlies van de Duitsers in zicht te komen. De bezetters vrezen dat Schiphol een uitvalsbasis voor de geallieerden zal worden. Om dit te voorkomen vernietigen ze de overgebleven banen. Schiphol was al zwaargehavend, maar is nu geheel onbruikbaar gemaakt.

Na de oorlog helpen vele Amsterdamse arbeiders om het verwoeste Schiphol zo snel mogelijk weer op te bouwen. De regering wil snel duidelijkheid over de toekomst van het luchtverkeer. Op 8 november 1945 benoemt de regering Schiphol tot ‘wereldluchthaven van Nederland’.

In 1949 presenteert havenmeester Jan Dellaert zijn eerste uitbreidingsplannen voor de luchthaven. Op het vliegveld moeten naast een moderne verkeerstoren 6 tot 10 start- en landingsbanen rond een nieuwe terminal verschijnen. Ook een nieuwe snelweg en een spoorbaan tussen Amsterdam en Den Haag staan op Dellaerts verlanglijstje. De kosten voor de ambitieuze plannen bedragen 95 miljoen gulden.

In het uiteindelijke ontwerp van Dellaert krijgt Schiphol een tangentieel banenstelsel met 4 banen. Dit betekent dat de start- en landingsbanen in verschillende richtingen uitwaaieren. Vliegtuigen kunnen zo bij draaiende winden makkelijker landen. In het midden ligt het centrale stationsgebouw.

1950 - 1959

Commercie wordt belangrijker

In 1950 wordt Jan Dellaert directeur en opent de verkeerstoren op Schiphol. In hetzelfde jaar opent voormalig scheepskapper Frans Kappé een kapperszaak aan het Stationsplein op Schiphol. Voor 50 cent word je geknipt. Voor 10 cent extra krijg je er haarwater bij. Kappé groeit uiteindelijk uit tot een van de grootste winkeliers van Schiphol.

Een jaar later, in 1951, verhuist de Fokkerfabriek van Amsterdam-Noord naar Schiphol. Voortaan zijn de vliegtuigen gelijk gereed voor proefvluchten. Schiphol krijgt in 1951 ook een eigen radarinstallatie. Radar is een van de belangrijkste innovaties uit de Tweede Wereldoorlog. Na de oorlog gebruiken burgervliegvelden deze nieuwe techniek om het vliegverkeer in veilige banen te leiden.

Al vanaf de opening van Madurodam in 1952 heeft Schiphol er een belangrijke plek. In de loop van de jaren is de miniatuurluchthaven vaak aangepast om deze versie te laten lijken op de werkelijke luchthaven. Het echte Schiphol is wel 25 keer groter!

In 1957 openen op Schiphol de eerste belastingvrije winkels. Een fles jenever kost dan 4 gulden en een fles whisky 8 gulden. In het eerste jaar is de totale omzet van de taxfreeshops omgerekend ongeveer 3 miljoen euro. 50 jaar later is dat 400 miljoen euro.

In dit decennium luidt de komst van de straalmotor een nieuw tijdperk in. Straalvliegtuigen vliegen hoger en sneller dan propellervliegtuigen en zijn ook veel zwaarder. De luchthaven krijgt daarom een nieuwe betonnen baan van 3300 meter lang.

1960 - 1989

Schiphol groeit uit tot ‘mainport’

De luchtvaart groeit flink en met de komst van het straalvliegtuig wordt ook het geluid harder. Bewoners uit de omgeving storen zich hier steeds meer aan. Daarom wordt in 1961 de Adviescommissie Geluidhinder Vliegtuigen opgericht, de voorloper van het tegenwoordige Bewoners Aanspreekpunt Schiphol (BAS).

In de plannen van Jan Dellaert uit de jaren '40 ligt het nieuwe stationsgebouw centraal op de luchthaven. In 1963 begint de bouw. Architect is Marius Duintjer. Vormgever Kho Liang Ie ontwerpt de moderne inrichting. In april 1967 is het nieuwe Schiphol af. Koningin Juliana verricht de officiële opening. De gloednieuwe verkeerstoren doet dienst tot 1991, maar wordt nu nog steeds gebruikt door het KNMI.

Schiphol blijft uitbreiden. In 1975 opent het nieuwe, in grootte verdubbelde, stationsgebouw. Maar in 1977 krijgt Schiphol geen toestemming om meer terminals te bouwen. Na een periode van onvrede en protest slaat Schiphol een andere weg in: het actief promoten van het zogenaamde ‘one-terminalconcept’.

Als Prinses Beatrix en prins Claus op 21 december 1978 het nieuwe treinstation Schiphol openen, kan je voor het eerst met de trein naar de luchthaven. Het station telt 3 sporen en 2 perrons. De speciaal gegraven 5800 meter lange Schipholspoortunnel verbindt Schiphol met Amsterdam Zuid. In de volgende jaren komen er ook spoorverbindingen met Den Haag en Rotterdam. Een rechtstreekse verbinding met Amsterdamse Centraal Station is er pas in 1986.

In de jaren ’80 groeit de concurrentie. Europese luchtvaartmaatschappijen richten hun lijnen in naar het hub-and-spoke-concept. Passagiers die vanaf verschillende vliegvelden vertrekken, maar eenzelfde bestemming hebben, vliegen eerst naar een verzamelplaats (de 'hub'). Daar stappen ze over en vertrekken dan samen naar hun eindbestemming. Schiphol wordt een van de grote Europese hubs. In 1988 merkt de Rijksoverheid, Schiphol vervolgens aan als ‘mainport’: een internationaal knooppunt van lucht-, weg- en spoorverbindingen en motor voor de Nederlandse economie.

1990 - 1999

Schiphol wordt volwassen als AirportCity

In 1991 wordt de nieuwe verkeerstoren op Schiphol Centrum in gebruik genomen. Koningin Beatrix verricht de officiële opening. De Schipholtoren is met 101,7 meter op dat moment de hoogste verkeerstoren ter wereld. Later wordt de toren in hoogte gepasseerd door de verkeerstorens van de luchthavens van Wenen (109 meter), Bangkok (132 meter) en Vancouver (142 meter).

Vanaf 26 maart 1995 is het Schengenakkoord van kracht. Inwoners van de Schengenlanden (België, Duitsland, Frankrijk, Luxemburg, Nederland, Portugal en Spanje) kunnen zonder paspoortcontrole bij elkaar de grens over. Later sluiten meer landen zich aan. In december 1995 is de luchthaven klaar voor open grenzen en verdeeld in een ‘Schengengedeelte’ en een ‘niet-Schengengedeelte’.

In hetzelfde jaar krijgt Schiphol ook een gloednieuwe centrale entree: Schiphol Plaza. Minister van Verkeer en Waterstaat Annemarie Jorritsma verzorgt de opening. Er zijn nieuwe winkels en het ondergrondse NS-station is onderdeel geworden van de terminal. Voor de ingang van Schiphol Plaza liggen de bushaltes en taxistandplaatsen. Schiphol is door deze veranderingen beter bereikbaar.

Met het AirportCity-concept wil Schiphol meer zijn dan alleen een plek waar passagiers vertrekken, aankomen of overstappen. De luchthaven moet een stad zijn die dag en nacht leeft. Er komen voorzieningen en faciliteiten voor iedereen: winkels, restaurants en hotels, maar ook banken, museums, een bibliotheek en een casino.

2000 - 2016

Blijven ontwikkelen om Europe’s Preferred Airport te worden

Schiphol heeft twee verkeerstorens: Toren Centrum en Toren West. Toren West (59 meter) is speciaal gebouwd om het vliegverkeer vanaf de Polderbaan te begeleiden. Deze vijfde hoofd start - en landingsbaan is in 2003 geopend. De naam is gekozen uit suggesties van omwonenden. Met 3800 meter is de Polderbaan de langste landingsbaan op Schiphol.

Twee jaar later, in 2005, opent Schiphol de H-pier. Deze sobere pier is bedoeld voor budgetmaatschappijen. Er zijn geen winkels en maar weinig horeca en toiletten. Ook heeft de pier geen overdekte loopbruggen naar de vliegtuigen, omdat het aan- en afkoppelen hiervan veel tijd kost.

Schiphol is in 2010 de eerste luchthaven met een eigen bibliotheek, de Airport Library. Hier kunnen passagiers van intercontinentale vluchten de Nederlandse cultuur ontdekken, terwijl ze op hun vlucht wachten. Er is een breed aanbod aan vertaalde Nederlandse boeken, fotoboeken, filmpjes, kleine exposities en muziek van Nederlandse musici.

Op 19 oktober 2011 verwelkomt Schiphol de miljardste passagier sinds 1920. De nietsvermoedende reiziger wordt opgewacht door Jos Nijhuis, president-directeur Schiphol, en Peter Hartman, president-directeur van KLM. Inge Serné uit Haarlem komt aan uit New York.

In 2013 wint Schiphol voor de vierde keer de ACI EUROPE Best Airport Award in de categorie Luchthavens met meer dan 25 miljoen passagiers. Onze luchthaven krijgt de prijs van de Airport Council International (ACI) vanwege onze goede dienstverlening en de aandacht voor duurzaamheid en milieu.

Vroeger hadden alle 71 gates in het niet-Schengengebied op Schiphol een eigen veiligheidscontrole. In 2015 wordt de controle efficiënter, door het bouwen van centrale securityfilters. De controle bij de gate is afgeschaft.

Wist je overigens dat Schiphol nog twee bewoners heeft? Jo (84) en Wout de Rooij (88) wonen naast de Schipholweg. Ze zijn er na hun huwelijk in 1955 komen wonen. Hun 3 kinderen zijn in dit huis geboren en getogen. Alles om hen heen is veranderd. Toch wonen ze er nog altijd met veel plezier.

Vooruit kijken

Schiphol is nooit af. Aan de zuidkant van Schiphol Plaza, naast de verkeerstoren, komen vanaf 2019 een nieuwe pier en terminal. Deze worden gebouwd vanwege de grote drukte in de bestaande terminal. Schiphol verwerkt nu jaarlijks al bijna 60 miljoen passagiers.

De overheid heeft Schiphol toestemming gegeven om te groeien tot maximaal 500.000 vliegbewegingen op de locatie Schiphol. Vliegtuigen die veel bijdragen aan de economie, zoals cargovluchten, krijgen daarbij voorrang. Vakantievluchten landen in de toekomst mogelijk vaker op de luchthavens Eindhoven en Lelystad. Schiphol mag dus in ieder geval tot 2020 nog groeien, maar er moeten wel maatregelen getroffen worden om de overlast te verminderen.

Gedetailleerde geschiedenis op Schiphol 100

Er is zoveel meer om te vertellen en te weten over luchthaven Schiphol. Niet alleen de feitelijke historische ontwikkeling, maar vooral ook veel verhalen van oud-medewerkers, bezoekers en omwonenden. Daarom is er een speciale website opgezet met nog meer feiten en verhalen over Amsterdam Airport Schiphol.

Lees de gedetailleerde geschiedenis op Schiphol 100 jaar

Maak een reis door de tijd